- Ernstige acute of chronische nociceptieve pijn, alleen na falen van andere behandelingsstappen en voor de kortst mogelijke duur. In het geval van chronische nociceptieve pijn is medicamenteuze behandeling slechts één aspect van de algehele pijnbehandeling en moet deze deel uitmaken van een multidisciplinaire aanpak (zie 8.1.Medicamenteuze koorts- en pijnbestrijding rubriek “plaatsbepaling”).
- Nierkoliek (subcutane toediening) : tweede keuze bij onvoldoende effect van of contra-indicaties voor diclofenac.
Ga naar overzicht geneesmiddelen
Morfine
ATC: N02AA01
Morphine HCl Sterop Morphine Teva MS Contin MS DirectKlik op de merknaam voor informatie over dit geneesmiddel via het BCFI.
Selecties
Contra-indicaties
- Ernstige ademhalingsinsufficiëntie, obstructie van de ademhalingswegen
Posologie
Ernstige nociceptieve pijn
- Bij ouderen, vooral als ze zwak zijn, wordt de startdosis verlaagd en omdat de eliminatie trager is, zijn er meestal lagere doses nodig.
- Begin met 2,5 mg tot 5 mg elke 4 tot 6 uur, d.w.z.
- 2,5 tot 5 ml morfinehydrochloride siroop (toe te dienen met een maatspuit) of
- Een halve tablet van een specialiteit met normale, niet vertraagde vrijstelling (morfinesulfaat 10 mg)
- Dosis titreren, trapsgewijs met 25% of meer, tot de pijn onder controle is.
- Houd de duur van de behandeling zo kort mogelijk (aanbevolen maximumduur 3 maanden)* en plan een nauwgezette opvolging met het oog op het zo snel mogelijk stopzetten van de behandeling (met een overstap naar andere geneesmiddelen).
- Stoppen met het medicijn: stoppen na enkele weken gebruik kan ernstige ontwenningsverschijnselen veroorzaken. Bouw de dosis geleidelijk af (zie de e-learningmodule in ons Auditorium over 'Afbouwen van opioïden').
- Zie GGR 8.3 Opioïden "Plaatsbepaling" voor meer informatie over opioïdrotatie.
- Eenmalige toediening** van 10 mg subcutaan.
* Voor pijnbestrijding bij palliatieve zorg, zie 8.1.Medicamenteuze koorts- en pijnbestrijding rubriek “plaatsbepaling”.
Nierkoliek
** Ampullen morfinehydrochloride 10 mg (ook 20 en 30 mg) kunnen worden voorgeschreven als magistrale bereiding en worden vergoed (tot maximaal 10 ampullen).
Bij nierinsufficiëntie
- 30 tot 60 ml/min GFR: 75% van de normale dosis.
- < 30 ml/min GFR: 50% van de normale dosis.
- Titreren naargelang respons.
Voorzorgen
-
- De halfwaardetijd van morfine is groter bij ouderen, daarom zijn lagere doses en langzamere titratie noodzakelijk.
- Bij ernstige leverfunctiestoornissen moet de doseringsfrequentie worden gehalveerd.
- Voorzichtigheid is geboden bij hypothyreose, intracraniële hypertensie, respiratoire insufficiëntie, bijnier-, nier- of leverinsufficiëntie, astma, prostaathypertrofie, alcoholisme.
- Voor de preventie van obstipatie : van bij de start van de behandeling hygiënische en dieetmaatregelen in acht nemen en een laxativum voorschrijven (sorbitol).
- Morfine veroorzaakt bronchoconstrictie : dus niet toedienen bij bronchospasmen.
-
-
Ongewenste effecten
-
- Meest frequent: nausea, braken, obstipatie, slaperigheid en verwardheid; tolerantie voor deze ongewenste effecten treedt progressief op, behalve voor obstipatie.
- Spasmen van pylorus, contractie van galwegen en sfincter van Oddi, urineretentie, xerostomie, pruritus, overvloedig zweten.
- Gebruik van morfine kan leiden tot afhankelijkheid (relatief in de palliatieve context).
- Myosis, ademhalingsdepressie en hypotensie zijn vaak symptomen van overdosering.
- Meest frequent: nausea, braken, obstipatie, slaperigheid en verwardheid; tolerantie voor deze ongewenste effecten treedt progressief op, behalve voor obstipatie.
-
-
-
Interacties
-
+ Alcohol en centraal sederende geneesmiddelen: versterking van het sedatief effect.
+ Domperidon, metoclopramide: morfine gaat gastro-intestinale werking van deze geneesmiddelen tegen.
+ MAO-inhibitoren: versterken het risico van verwardheid en respiratoire depressie.
+ Morfine-agonisten/antagonisten (buprenorfine, pentazocine): afname van het analgetisch effect door competitief blokkeren van de receptoren, met risico van ontwenningssyndroom.
+ Rifampicine: risico van lagere concentratie en dus van de werkzaamheid van morfine.
+ Anticholinergica (waaronder neuroleptica) en mebeverine, moxonidine, clonidine: verhoogd risico van obstipatie.
Pletten en delen
- Delen: zie de farmaceutische vormen vermeld in het GGR naast de specialiteit (morfine normale afgifte en verlengde afgifte). Zie ook Intro 2.11.7 De toedieningswegen en farmaceutische vormen voor meer informatie over de gebruikte termen.
- Pletten: zie Intro 2.11.12. Pletten van een geneesmiddel. Zie ook Pletfiches (voer de naam van de molecule in de zoekbalk in).
Motivatie
- In gevallen van nociceptieve pijn anders dan kanker is de werkzaamheid van opioïden op de lange termijn waarschijnlijk niet beter dan die van niet-opioïde analgetica en gaat het gepaard met meer potentieel ernstige bijwerkingen. Daarom moet het gebruik ervan worden beperkt tot situaties van ernstige pijn die niet kan worden behandeld met niet-opioïde analgetica (of wanneer deze laatste gecontra-indiceerd zijn) met de laagste effectieve dosis en alleen voor een beperkte periode.
-
In het algemeen zijn er weinig onderzoeken naar opioïden (RCT's) bij patiënten van 65 jaar en ouder, maar er is grote klinische ervaring met het gebruik ervan in deze populatie, vooral met morfine, oxycodon en fentanyl.
-
Morfine werd gekozen om de volgende redenen :
-
Er is beter bewijs voor het gebruik van opioïden met een hoge potentie in lage doses dan voor opioïden met een gemiddelde potentie.
-
Bij oudere patiënten zijn opioïden met een lage potentie (codeïne, dihydrocodeïne, tramadol) vatbaarder voor farmacokinetische interacties dan opioïden met een hoge potentie, met het risico op ernstige overdosering. Bij kwetsbare oudere patiënten zouden ze relatief meer bijwerkingen veroorzaken dan opioïden met een hoge potentie.
-
De werkzaamheid van de verschillende krachtige opioïden is vergelijkbaar en het bewijs bij oudere patiënten is het sterkst voor morfine en oxycodon.
-
In een cohortstudie onder patiënten met chronische niet-kanker pijn van gemiddeld 60 jaar was het risico van onbedoelde overdosering hoger bij langwerkende opioïden dan bij kortwerkende opioïden.
-
Oxycodon (en mogelijk fentanyl) worden in verband gebracht met een hoger verslavingsrisico.
-
De rol van transdermale vormen bij de behandeling van niet-kanker pijn is onduidelijk.
-
Morfine is verkrijgbaar als goedkoop magistrale bereiding en in een reeks speciale vormen en doseringen.
-
| Indicatie | ||
| Ernstige nociceptieve pijn (derde stap - tijdgebonden gebruik) | ||
| Criteria voor de selectie |
Werkzaamheid | + |
| Veiligheid | - | |
| Gebruiksgemak | + | |
| Prijs | + | |
| Expert consensus |
+ | |
Magistrale bereiding
Morfinesiroop (1 MG / 1 ML)
Voorschrift
R/ Siroop met morfinehydrochloride vijf milligram (tot vijfentwintig milligram) / vijf milliliter TMF
Opmerkingen:
De dosis morfine en de totale hoeveelheid siroop moeten door de arts voluit handgeschreven worden.
Samenstelling
MORFINESIROOP (1 MG / 1 ML)
Morfinehydrochloride driehonderd milligram (tot één en een halve gram)
Watervrij citroenzuur honderd milligram
Enkelvoudige siroop honderdtwintig gram
Bananenaroma 0,3
Water voor bewaring q.s. ad driehonderd milliliter
(de siroop kan vervangen worden door vloeibare sorbitol bij patienten met diabetes)
Prijs
Terugbetaling voorzien.
1 module (100 g of 75 ml):
€ 1,20 voor gewoon verzekerden;
€ 0,32 voor verzekerden met voorkeurstarief
Max, 4 modulen (400 g of 300 ml)
Houdbaarheid en bewaring
1 maand bij een temperatuur tussen 15°C en 25°C en buiten invloed van het licht
Morfine oplossing (20 MG / 1 ML)
Voorschrift
R/ Oplossing met twintig milligram morfinehydrochloride per milliliter TMF
Opmerkingen:
De dosis morfine en de totale hoeveelheid oplossing moeten door de arts voluit handgeschreven worden.
Samenstelling
Morfinehydrochloride vierhonderd milligram
Watervrij citroenzuur honderd milligram
Aqua conservans q.s. ad twintig milliliter
Prijs
Terugbetaling voorzien.
1 module (100 ml):
€ 1,20 voor gewoon verzekerden;
€ 0,32 voor verzekerden met voorkeurstarief.
Max, 4 modulen (400 ml).
Houdbaarheid en bewaring
1 maand bij een temperatuur tussen 15°C en 25°C en buiten invloed van het licht